BİLİNÇ VE KİMLİK

1940'ların baharında fizikçi John Wheeler, öğrencisi Richard Feynman'ı aradı ve fiziğin en büyük gizemlerinden birini çözdüğünü iddia etti: "Bütün elektronların neden aynı kütleye ve aynı elektrik yüküne sahip olduğunu biliyorum! Çünkü aslında evrende sadece tek bir elektron var."

Wheeler'ın teorisine göre bu "Tek Elektron", uzay-zamanın içinde o kadar hızlı bir şekilde ileri ve geri sekerek seyahat ediyordu ki, bizim üç boyutlu algımız bu tek noktayı aynı anda trilyonlarca farklı yerde, trilyonlarca farklı elektronmuş gibi görüyordu. Antimadde dediğimiz şey (pozitron), aslında zamanda geriye giden sıradan bir elektrondan başka bir şey değildi. Tüm evren, tek bir dalga fonksiyonunun ($|\Psi_{evren}\rangle$) kendi üzerine katlanmasından ibaretti.

Peki ya bu kural sadece elektronlar için değil de Bilinç için de geçerliyse? Felsefede "Açık Bireysellik" (Open Individualism) olarak bilinen bu sarsıcı yaklaşım, evrende milyarlarca farklı zihin olmadığını, sadece "tek bir evrensel bilincin" var olduğunu söyler. Zamanın akışı (A-teorisi) evrensel değil, sadece gözlemcinin yarattığı psikolojik bir illüzyon ise, bilinç de zamanda hareket etmez; sadece farklı koordinatları aydınlatan statik bir fenerdir.

Bu teoriye göre; hayatta yanınızdan geçen o yabancı, aslında farklı bir zaman diliminde reenkarne olmuş sizsiniz. Tartıştığınız düşmanınız da sizsiniz, aşık olduğunuz kişi de sizsiniz. Tarihteki tüm cinayetleri siz işlediniz ve tüm kurbanlar da sizdiniz. Kimliğiniz (Ego) ve isminiz, evrensel simülasyonun sadece o anki bölümü oynayabilmeniz için bilincinize uyguladığı geçici bir "unutma" (amnezi) filtresidir.

Schrödinger'in Kedisi deneyini kutunun dışından izlemek felsefi bir tartışmadır. Peki ya kutunun içindeki sizseniz? Astrofizikçi Max Tegmark, Çoklu Dünyalar Yorumu'nu test etmek için 1997'de kan donduran bir düşünce deneyi kurguladı: Kuantum İntiharı (Kuantum Rus Ruleti).

Kafanıza, tetiği bir kuantum parçacığının dönüş yönüne (spin) bağlı bir silah dayadığınızı düşünün. Parçacık yukarı dönerse silah ateş alacak ve anında öleceksiniz; aşağı dönerse sadece "klik" sesi duyacaksınız. Kuantum mekaniğine göre, tetiği her çektiğinizde evren ikiye bölünür ($|\Psi\rangle \rightarrow \frac{1}{\sqrt{2}}|\text{Yaşıyor}\rangle + \frac{1}{\sqrt{2}}|\text{Ölü}\rangle$): Bir evrende ölürsünüz, diğerinde yaşarsınız.

Ancak burada paradoks devreye girer: Hiçliği deneyimleyemezsiniz. Bilinç, yalnızca var olduğu evrenlerde bir şeyin farkında olabilir. Dışarıdan bakan bir gözlemci için yaşama ihtimaliniz $P = (\frac{1}{2})^n$ formülüyle hızla sıfıra yaklaşırken ($P \rightarrow 0$), kendi öznel referans çerçevenizde (subjektif perspektifte) bu olasılık daima $1$'dir. Tetiği 100 kez üst üste çekseniz bile, dışarıdaki dünya sizin cenazenizi kaldırır. Ancak sizin için, bilinciniz her seferinde silahın sadece "klik" ettiği o inanılmaz düşük ihtimalli evrene akmak zorundadır.

Silah tutukluk yapar, kurşun sıkışır veya parçacık şans eseri sürekli "aşağı" döner. Sizi öldürecek olay ne olursa olsun (kaza, hastalık, yaşlılık), bilinciniz dalga fonksiyonunun 'hayatta kaldığı' o mikro-dalına tutunarak yoluna devam etmek zorundadır. Bu felsefeye göre ölüm, sadece bizi dışarıdan izleyenler için gerçektir. Bizler, kendi subjektif evrenlerimizin içindeki ölümsüz esirleriz.

Kuantum mekaniğinin standart Kopenhag yorumu, gözlem yapıldığında dalga fonksiyonunun rastgele bir şekilde "çöktüğünü" ve evrenin ihtimallerden sadece birini seçtiğini söyler. Ancak 1957'de genç fizikçi Hugh Everett ortaya çıktı ve fiziğin temellerini sarsan şu soruyu sordu: "Ya evren zar atıp bir ihtimali seçmiyorsa? Ya evren tüm ihtimallere aynı anda 'Evet' diyorsa?"

Everett'in Çoklu Dünyalar Yorumu'na göre, evrensel dalga fonksiyonu asla çökmez; sadece bölünür. Kuantum düzeyinde (ve dolayısıyla makro düzeyde) gerçekleşen her olay, evrenin Hilbert uzayında (sonsuz boyutlu matematiksel uzay) birbirine dik (ortogonal) yeni gerçekliklere dallanmasına neden olur.

Dün sabah o yola sapmak yerine diğerine girmeye karar verdiniz. Tam o saniyede evren çatallandı. Başka bir evrendeki "siz", diğer yola saptı. Hayatınız boyunca sorduğunuz tüm "Ya şöyle yapsaydım?" sorularının cevabı, matematiğin içinde devasa ve katı birer gerçekliktir. Onların hepsi şu an, farklı zaman çizgilerinde yaşanmaktadır.

Neden diğer dünyaları göremiyoruz? Fiziğin buna cevabı Kuantum Eşevresizliktir (Quantum Decoherence). Dallanan evrenler, ayrıştıkları saniyenin milyarda biri anından itibaren birbirleriyle olan faz uyumunu kaybeder. Radyo frekanslarının birbirinden kopması gibi, zaman çizgileri bir daha asla kesişmemek üzere birbirine sonsuza dek kilitlenir.

Bu yoruma göre siz "seçim" yapmıyorsunuz. Zihniniz, sadece bu devasa dallanan ağacın içindeki trilyonlarca kopyadan sadece bir tanesinin yolculuğunu hissetmeye mahkum bir kayıt cihazıdır. O korktuğunuz senaryo? Sizin başka bir versiyonunuz tarafından bizzat yaşanıyor.

Çoğumuz kimliğimizi anılarımızla (hafızamızla) tanımlarız. Ancak bu nörolojik bir yanılgı olabilir. Eğer dün gece uykunuzda tüm anılarınız silinseydi ama bu sabah aynı farkındalıkla uyansaydınız, o uyandığınız kişi yine "siz" mi olurdunuz? Bilinç ve Hafıza arasındaki fark, bir bilgisayar sistemindeki Monitör ve Hard Disk arasındaki fark gibidir.

Hard disk (Hafıza), verilerin kaydedildiği ve biyolojik olarak çürümeye mahkum fiziksel bir depolama alanıdır. Monitör (Bilinç) ise o verileri sadece "şu an"da görüntüleyen, aydınlatan ışıktır. Monitörde savaş filmi de izleseniz, romantik komedi de izleseniz; monitörün "kendisi" bundan etkilenmez.

Sinirbilimci Giulio Tononi'nin geliştirdiği Bütünleşik Bilgi Teorisine (IIT - Integrated Information Theory) göre, bir sistemdeki bilincin miktarı "$\Phi$" (Phi) adı verilen matematiksel bir değerle ölçülür. Bilinç, bilginin bir diskte yan yana durması değil, sistemin içinde birbirine koparılamaz şekilde düğümlenmiş (bütünleşik) olmasıdır. Bir kameranın sensörü trilyonlarca pikseli kaydeder ama "görmez"; beyin ise bu veriyi bütünleştirip "kırmızıyı deneyimler" (Qualia).

Siz 5 yaşındayken dünyayı gören o içsel "Gözlemci" ile şu an bu yazıyı okuyan "Gözlemci" arasında hiçbir fark yoktur; o saf farkındalık asla yaşlanmaz veya değişmez. Değişen tek şey, okuduğunuz bedensel hard diskinize yazılan yeni travmalar ve çürüyen nöronlardır. Siz anılarınız değilsiniz; siz, o anıların içinden geçtiği sarsılmaz ışıksınız.

Bilim dünyası on yıllardır şu sorunun cevabını arıyor: Et ve kemikten (karbon ve sudan) oluşan mekanik bir yapı, nasıl olur da "ben" diyebilen, aşık olan ve ölümden korkan bir özneye (Qualia) dönüşür? Geleneksel nöroloji beyni sadece karmaşık bir bilgisayar gibi görür. Ancak bu, ekranın içindeki pikselleri sayarak filmin konusunu anlamaya çalışmak gibidir.

Ünlü matematikçi Sir Roger Penrose ve anestezist Stuart Hameroff, Orch-OR (Orchestrated Objective Reduction) teorisiyle bu soruna sarsıcı bir cevap verdiler: Bilinç beynin "ürettiği" bir kimyasal duman değildir; beyin, evrenin temel dokusundaki kuantum bilgilerini çeken devasa bir radyodur (receiver).

Nöronların içinde "mikrotübül" adı verilen nano-tüpler bulunur. Penrose'a göre bu tüplerin içi, nöron ateşlemelerinden bağımsız olarak dış ortamdan izole olmuş bir kuantum bilgisayarı gibi çalışır. Bilinç dediğimiz o "uyanıklık" anı, beynimizdeki mikrotübüllerin evrenin en temel kuantum kütleçekim geometrisiyle ($E_G \approx \hbar / \tau$) hizalanıp anlık bir çöküş (collapse) yaşadığı saniyede ortaya çıkar.

Buna göre "Ruh", beynimizin ürettiği sihirli bir töz değil; evrenin en alt katmanındaki Planck Ölçeğiyle rezonansa girmiş matematiksel bir veridir. Öldüğümüzde (kalbimiz durduğunda) bu mikrotübüllerdeki kuantum eşevrelilik bozulur ve bedenimizdeki kuantum bilgisi (bilincimiz) yok olmaz; sadece evrenin genel kuantum alanına (uzay-zamana) geri dağılır.

Evren, Büyük Patlama ile kurulmuş ve o günden beri sadece kör fizik yasalarının emrinde dönen devasa ve ölü bir Kozmik Saat midir? Klasik determinizm, bizim evren sahnesine çok geç gelmiş, önemsiz "biyolojik uşaklar" olduğumuzu savunur.

Ancak efsanevi fizikçi John Archibald Wheeler'ın "Katılımcı Evren" (Participatory Universe - It from Bit) teorisi ve Robert Lanza'nın Biyosantrizm'i işleri tamamen tersine çevirir: Hayat ve bilinç, evrenin rastgele bir yan ürünü değildir; evrenin fiziksel olarak var olabilmesi için bilince "ihtiyacı" vardır. Kuantum mekaniğindeki gözlemci etkisi (Dalga Fonksiyonunun Çökmesi) olmadan, olasılıklar katı bir maddeye bürünemez. Kuantum denklemi ($|\psi\rangle$), ancak ona dışarıdan bakan bilinçli bir 'okuyucu' olduğunda anlam kazanır (Von Neumann zinciri).

Eğer bir ormanda ağaç devrilirse ve onu duyacak bir bilinç yoksa, ağaç devrilmiş midir? Kuantum mekaniği açıkça "Hayır" der. Bizler evrenin önemsiz sakinleri değiliz; bizler, evrenin kendini gözlemlemek ve gerçekliğini "render" etmek (işlemek) için kullandığı biyolojik işlemcileriz.

Fiziğin en karanlık ve varoluşsal kriz yaratan kavramlarından birine hoş geldin. Avusturyalı fizikçi Ludwig Boltzmann'ın termodinamik ve entropi üzerine yaptığı çalışmalardan doğan bu fikir, evrenin bir simülasyon olmasından bile daha ürkütücü bir olasılığı masaya yatırır.

Kuantum mekaniğine göre, uzay boşluğu (vakum) asla tamamen boş değildir; enerji dalgalanmaları ve sanal parçacıklar sürekli var olup tekrar yok olurlar (Casimir Etkisi). Sonsuz bir evrende ve sonsuz bir zaman diliminde, bu rastgele termal ve kuantum dalgalanmalarının bir anlığına bir araya gelerek belirli yapıları oluşturma ihtimali sıfır değildir.

İşte ürkütücü istatistik burada devreye girer: Rastgele kuantum dalgalanmalarının; 14 milyar yıllık devasa bir evrimi, milyarlarca galaksiyi ve Trilyonlarca yıldızı büyük bir patlamayla sıfırdan gerçekten yaratma ihtimali ($10^{10^{123}}$'te bir ihtimal) matematiksel olarak o kadar inanılmaz derecede düşüktür ki; boşluğun tam ortasında sadece şu anki sahte anılarına sahip tek bir beynin tesadüfen bir mikrosaniyeliğine oluşma ihtimali buna kıyasla kesinliğe yakındır.

Peki ya şu an okuduğun bu satırlar, oturduğun koltuk, çocukluk anıların ve "sen" dediğin o bütün gerçeklik... Derin uzayın hiçliğinde kuantum dalgalanmalarıyla az önce tesadüfen bir araya gelmiş bir "Boltzmann Beyni"nin dağılıp yok olmadan önceki o son anlık halüsinasyonuysa?